મેં જોયું કે મા પોતાના દીકરાને ધીમેથી મારતી અને બાળકની સાથે પોતે પણ રડવા લાગતી. મેં આગળ વધીને પૂછ્યું બહેન કેમ બાળકને મારી રહી છો જ્યારે કે પોતે પણ રડો છો.
તેણે જવાબ આપ્યો કે ભાઈ આપને તો માલૂમ છે કે આના પિતા અલ્લાહને પ્યારા થઈ ગયા છે અને અમે ખૂબ ગરીબ પણ છીએ. હું લોકોના ઘરોમાં મજૂરી કરું છું અને આના ભણતરનો મુશ્કેલીથી ખર્ચ ઉઠાવું છું. આ કમનસીબ સ્કૂલે રોજ મોડો જાય છે અને રોજ ઘરે મોડો આવે છે. જતી વખતે રસ્તામાં ક્યાંક રમત-ગમતમાં લાગી જાય છે અને ભણતર તરફ જરા પણ ધ્યાન નથી આપતો. જેના કારણે રોજ પોતાનો સ્કૂલનો યુનિફોર્મ (વર્દી) ગંદો કરી લે છે. મેં બાળક અને તેની માને થોડા સમજાવ્યા અને ચાલી નીકળ્યો.
એક દિવસ વહેલી સવારે શાક માર્કેટ (સબ્જી મંડી)માં કંઈક શાકભાજી વગેરે લેવા ગયો તો અચાનક મારી નજર એ જ દસ વર્ષના બાળક પર પડી જે રોજ ઘરેથી માર ખાતો હતો. શું જોઉં છું કે તે બાળક મંડીમાં ફરી રહ્યો છે અને જે દુકાનદારો પોતાની દુકાનો માટે શાકભાજી ખરીદીને પોતાની બોરીઓમાં નાખતા તો તેમનાથી કોઈ શાકભાજી જમીન પર પડી જતી અને તે બાળક તેને તરત જ ઉઠાવીને પોતાની ઝોળીમાં નાખી લેતો. હું આ માજરો જોઈને પરેશાનીમાં મુકાઈ રહ્યો હતો કે ચક્કર શું છે. હું તે બાળકનો ચોરીછૂપીથી પીછો કરવા (ફોલો કરવા) લાગ્યો. જ્યારે તેની ઝોળી શાકભાજીથી ભરાઈ ગઈ તો તે સડકના કિનારે બેસીને ઊંચા-ઊંચા અવાજો લગાવીને તેને વેચવા લાગ્યો. મોઢા પર માટી, ગંદો યુનિફોર્મ અને આંખોમાં ભીનાશની સાથે આવો દુકાનદાર જિંદગીમાં પહેલી વાર જોઈ રહ્યો હતો...
જોતજોતામાં અચાનક એક માણસ પોતાની દુકાનથી ઊઠ્યો જેની દુકાનની સામે તે બાળકે નાનકડી દુકાન લગાવી હતી. તે વ્યક્તિએ આવતાની સાથે જ એક જોરદાર પગ (લાત) મારીને તે નાનકડી દુકાનને એક જ ઝટકામાં આખી સડક પર ફેલાવી દીધી અને બાવડાથી પકડીને તે બાળકને પણ ઉઠાવીને ધક્કો મારી દીધો. નાનકડો દુકાનદાર આંખોમાં આંસુ લઈને ફરીથી પોતાની શાકભાજી ભેગી કરવા લાગ્યો અને થોડી વાર પછી પોતાની શાકભાજી કોઈ બીજી દુકાનની સામે ડરતા-ડરતા લગાવી લીધી. ભલું થાય તે વ્યક્તિનું જેની દુકાનની સામે હવે તેણે પોતાની નાનકડી દુકાન લગાવી, તે વ્યક્તિએ તે બાળકને કંઈ ન કહ્યું. થોડીક શાકભાજી હતી જલ્દી જ વેચાઈ ગઈ. અને તે બાળક ઊઠ્યો અને બજારમાં એક કપડાંવાળી દુકાનમાં દાખલ થયો અને દુકાનદારને તે પૈસા આપીને દુકાનમાં પડેલું પોતાનું સ્કૂલ બેગ ઉઠાવ્યું અને કંઈ પણ કહ્યા વગર સ્કૂલ તરફ ચાલી નીકળ્યો. હું પણ તેની પાછળ-પાછળ ચાલી રહ્યો હતો. જ્યારે તે બાળક સ્કૂલે ગયો તો એક કલાક મોડું થઈ ચૂક્યું હતું. જેના પર તેના ઉસ્તાદ (શિક્ષક)એ ડંડાથી તેને ખૂબ માર્યો. મેં જલ્દીથી જઈને ઉસ્તાદને મનાઈ કરી કે અનાથ (યતીમ) બાળક છે તેને મત મારો. ઉસ્તાદ કહેવા લાગ્યા કે સર આ રોજ એક કલાક મોડો આવે છે હું રોજ આને સજા આપું છું કે ડરથી સ્કૂલે ટાઈમ પર આવે અને ઘણી વાર હું આના ઘરે પણ સંદેશો આપી ચૂક્યો છું. બાળક માર ખાધા પછી ક્લાસમાં બેસીને ભણવા લાગ્યો. મેં તેના ઉસ્તાદનો મોબાઈલ નંબર લીધો અને ઘર તરફ ચાલી નીકળ્યો. ઘરે જઈને માલૂમ પડ્યું કે હું જે શાકભાજી લેવા ગયો હતો તે તો ભૂલી જ ગયો છું.
હંમેશ મુજબ બાળકે સ્કૂલથી ઘરે આવીને મા પાસેથી એક વાર ફરી માર ખાધો હશે. આખી રાત મારું માથું ચકરાતું રહ્યું. બીજા દિવસે સવારની નમાઝ અદા કરી અને તરત જ બાળકના ઉસ્તાદને કોલ કર્યો કે મંડીના ટાઈમ પર દરેક હાલતમાં મંડી પહોંચે. જેના પર મને હકારાત્મક જવાબ મળ્યો. સૂરજ નીકળ્યો અને બાળકનો સ્કૂલે જવાનો સમય થયો અને બાળક ઘરેથી સીધો મંડી પોતાની નાનકડી દુકાનની વ્યવસ્થા કરવા નીકળ્યો. મેં તેના ઘરે જઈને તેની માતાને કહ્યું કે બહેન મારી સાથે ચાલો હું તમને બતાવું છું તમારો દીકરો સ્કૂલે કેમ મોડો જાય છે. તે તરત જ મારી સાથે મોઢામાં એવું કહેતા ચાલી નીકળી કે આજે આ છોકરાની મારા હાથોથી ખેર નથી. છોડીશ નહીં આને આજે. મંડીમાં છોકરાના ઉસ્તાદ પણ આવી ચૂક્યા હતા. અમે ત્રણેયે મંડીની ત્રણ અલગ-અલગ જગ્યાઓ પર પોઝિશનો સંભાળી લીધી અને નાનકડી દુકાનવાળાને છુપાઈને જોવા લાગ્યા. હંમેશ મુજબ આજે પણ તેને ઘણા લોકો પાસેથી ઠપકો સાંભળવો પડ્યો અને આખરે તે છોકરો પોતાની શાકભાજી વેચીને કપડાંવાળી દુકાન તરફ ચાલી નીકળ્યો.....
અચાનક મારી નજર તેની મા પર પડી તો શું જોઉં છું કે ખૂબ જ દર્દભરી ડૂસકાં લઈને ચોધાર આંસુએ રડી રહી હતી અને મેં તરત જ તેના ઉસ્તાદ તરફ જોયું તો ખૂબ જ તીવ્રતાથી તેમના આંસુ વહી રહ્યા હતા. બંનેના રડવામાં મને એવું લાગી રહ્યું હતું જાણે તેમણે કોઈ મજલૂમ (નિર્દોષ) પર ખૂબ જુલમ કર્યો હોય અને આજે તેમને પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થઈ રહ્યો હોય.
તેની મા રડતા-રડતા ઘરે ચાલી ગઈ અને ઉસ્તાદ પણ ડૂસકાં લેતા સ્કૂલે ચાલ્યા ગયા. હંમેશ મુજબ બાળકે દુકાનદારને પૈસા આપ્યા અને આજે તેને દુકાનદારે એક લેડીઝ સૂટ આપતા કહ્યું કે બેટા આજે સૂટના બધા પૈસા પૂરા થઈ ગયા છે. તારો સૂટ લઈ લે. બાળકે તે સૂટને પકડીને સ્કૂલ બેગમાં મૂક્યો અને સ્કૂલે ચાલ્યો ગયો. આજે પણ એક કલાક લેટ હતો તે સીધો ઉસ્તાદ પાસે ગયો અને બેગ ડેસ્ક પર મૂકીને માર ખાવા માટે પોઝિશન સંભાળી લીધી અને હાથ આગળ વધારી દીધા કે ઉસ્તાદ ડંડાથી તેને મારી લે. ઉસ્તાદ ખુરશી પરથી ઊઠ્યા અને તરત જ બાળકને ગળે લગાવીને એટલા જોરથી રડ્યા કે હું પણ જોઈને પોતાના આંસુઓ પર કાબૂ ન રાખી શક્યો. મેં પોતાની જાતને સંભાળી અને આગળ વધીને ઉસ્તાદને ચૂપ કરાવ્યા અને બાળકને પૂછ્યું કે આ જે બેગમાં સૂટ છે તે કોના માટે છે. બાળકે જવાબ આપ્યો કે મારી મા અમીર લોકોના ઘરોમાં મજૂરી કરવા જાય છે અને તેના કપડાં ફાટેલા હોય છે. તેની પાસે શરીરને સંપૂર્ણ ઢાંકવાવાળો કોઈ સૂટ નથી એટલા માટે મેં મારી મા માટે આ સૂટ ખરીદ્યો છે. આ સૂટ હવે ઘરે લઈ જઈને માને આપીશ??? મેં બાળકને સવાલ પૂછ્યો.... જવાબે મારા અને તેના ઉસ્તાદના પગ નીચેથી જમીન જ સરકાવી દીધી.... બાળકે જવાબ આપ્યો નહીં અંકલજી છુટ્ટી પછી હું આને દરજીને સિલાઈ માટે આપી દઈશ અને રોજ થોડા-થોડા પૈસા જમા કરીને સિલાઈ આપીશ જ્યારે સિલાઈના પૈસા પૂરા થઈ જશે ત્યારે હું આને મારી માને આપીશ..
...ઉસ્તાદ અને હું આ વિચારીને રડતા જઈ રહ્યા હતા કે હજુ આ માસૂમને વધુ મંડી જવું પડશે, અને લોકોના ધક્કા ખાવા પડશે અને નાનકડી દુકાન લગાવવી પડશે................... આખરે ક્યાં સુધી ગરીબોના બાળકો નાનકડી દુકાનો લગાવતા રહેશે. આખરે ક્યાં સુધી?...........
