"એક મોમિન (આસ્થાવાન) ને પોતાના ગુનાહો પર જે દર્દ અને તકલીફ થાય છે, તે એક પક્ષીને ક્યાંક પછાડવામાં કે ફેંકવામાં આવતી તકલીફ કરતાં પણ ઘણી વધારે હોય છે."
— અબ્દુલ્લાહ બિન અમ્ર બિન અલ-આસ (રઝી.) [અઝ-ઝુહદ વર-રકાઇક લિ-ઇબ્ન અલ-મુબારક (૬૩)]
જો તમે તેને એકાંતમાં જુઓ તો તે દિલને રાખ કરીને રડતો, રંજ અને અફસોસથી વિલાપ કરતો, અને આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહાવતો દેખાશે. જો તમે તેને જુઓ (અને પહેલાથી ઓળખતા ન હો) તો ધારશો કે તેનો કોઈ જીવથી વહાલો સ્વજન વિખૂટો પડી ગયો છે.
જો કે મામલો એવો નથી.
તેને તો પોતાના દીન (ધર્મ) ની ચિંતા ખાઈ રહી છે કે તેના પર કોઈ આફત ન આવી પડે. દુનિયા જતી હોય તો જાય, પણ દીન સલામત રહે. આ દીન જ તેની કુલ મૂડી છે, અને તેના જ નાશ પામવાનો તેને ડર છે.
— અલ-ગુરાબા લિલ-આજુરી
(હે અલ્લાહ! દુનિયાને અમારા દુઃખોનું કેન્દ્ર ન બનાવતો)
"કાશ હું કોઈ રાખ હોત જેને પવન ઉડાવી લઈ જાત."
— સૈયદિના ઇમરાન બિન હુસૈન (રઝી.)
ઇમામ ઇબ્ન અકીલ અલ-હંબલી (રહમતુલ્લાહ અલૈહ) ફરમાવે છે:
"મેં લોકોની પરિસ્થિતિઓનો તાગ મેળવ્યો તો બહુ અજીબ બાબત જોવા મળી... તેઓ ઘરો ઉજ્જડ થવા પર રડે છે, વહાલાઓના મોત પર આહ નાખે છે, આર્થિક તંગી પર અફસોસ કરે છે અને જમાનાને નકામો ગણાવે છે! જો કે તેઓ જુએ છે કે ઇસ્લામની ઇમારત પડી રહી છે, દીન ફિરકાઓમાં વહેંચાઈ ગયો છે, સુન્નતો ભૂસાતી જાય છે અને બિદઅતો (કુપ્રથાઓ) નો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે, ગુનાહોની બહુલતા છે! પરંતુ તેમનામાંથી પોતાના દીન માટે રડનાર કોઈ નથી, પોતાની ઉંમર બરબાદ થવા પર કોઈને અફસોસ નથી, પોતાના સમયના વેડફાવા પર કોઈ દુઃખ નથી!! અને હું આ બધાનું એક જ કારણ જોઉં છું કે દીન તેમની નજરમાં હલકો થઈ ગયો છે અને દુનિયા તેમની ચિંતાઓનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે!"
— [અલ-આદાબ અશ-શરઇય્યાહ લિ-ઇબ્ન મુફ્લિહ: ૩/૨૪૦]
"આખી પૃથ્વી પર એકાંત જ મને માફક આવે છે. હું એકલો જીવું છું, એકલો જ ખાઉં છું અને એકલો જ વિચાર કરું છું. ખુશીના સમયે પણ એકલો હોઉં છું અને દુઃખોનો સાથી પણ કોઈ નથી. જો આ એકાંત આનંદ અને શાંતિનું કારણ હોય, તો આ ક્ષણભંગુર દુનિયાની એક રાહત છે અને બસ! અને જો આ એકાંત પીડા અને હસરતનું કારણ હોય, તો પણ આ જ દુનિયાની એક પીડા છે અને બસ..."
— [જમહરત મકાલાત અશ-શેખ મહમૂદ મુહમ્મદ શાકિર: ૨/૮૪૨]
કથન: "હે રબ! મારું દિલ બગડી ચૂક્યું છે, અને જો હું તને આ જ હાલતમાં મળીશ તો ડરું છું કે તું મને અઝાબ (દંડ) આપશે."
— શેખ સમીર મુસ્તફા
"શરીરનો રોગ તો મૃત્યુ સાથે ખતમ થઈ જશે, પણ દિલનો રોગ મૃત્યુ પછી પણ અઝાબ (યાતના) બની રહેશે."
— [મુખ્તસર મિન્હાજ અલ-કાસિદીન લિ-ઇબ્ન કુદામા: ૧૮૮]
"તૂટેલા દિલ"
"મુનકસિરીન (તૂટેલા લોકો) સાથે પણ નમ્રતા રાખવી જોઈએ, એટલે કે એવા લોકો જેમને કોઈ દુઃખ પહોંચ્યું હોય અને તેઓ તૂટી ગયા હોય. આ હાડકાંનું તૂટવું નથી, પણ દિલનું તૂટવું છે. જેમ કે કોઈના પર આફત આવે અને તે દેવાળિયો થઈ જાય, અથવા કોઈનો નજીકનો સંબંધી કે મિત્ર વફાત (શાંત) થઈ જાય તો તેનું દિલ વિખેરાઈ જાય! ગમે તે હોય, આવા લોકો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવી જરૂરી છે, એટલા માટે જ શરીઅતે તાઝિયત (શોક પ્રકટ કરવાનો) વિચાર આપ્યો છે."
— [શરહ રિયાઝ અસ-સાલિહીન લિ-ઇબ્ન ઉથૈમીન: ૩/૮૦]
"ઓ નાશવંત લજ્જતોના રસિયા! મોતના કપરા સમય માટે પણ કંઈ તૈયારી કરી છે?! નફા-નુકસાનનો ક્યારેય હિસાબ લગાવ્યો છે?! શું તને લાગે છે કે તું નરમ અને મુલાયમ પથારીઓ પર સૂઈને શ્રેષ્ઠ લોકોના દરજ્જા સુધી પહોંચી જઈશ?! ક્યારેય નહીં!..."
— [અલ-મુદહિશ લિ-ઇબ્ન અલ-જૌઝી: ૨૦૬]
"આ દુનિયા તો માત્ર દુઃખો અને મુસીબતોનું આશ્રયસ્થાન છે."
— હસન બસરી [અઝ-ઝુહદ લિ-ઇબ્ન અબી અદ-દુનિયા: ૪૭૮]
"દુઆ સાથે એવી રીતે જોડાઈ જાઓ કે જાણે દુઆ સિવાય બીજો કોઈ ઇલાજ તમે જાણતા જ નથી!"
"એમ ન કહો કે હે રબ મારું દુઃખ બહુ મોટું છે, પરંતુ કહો: હે દુઃખ! મારો રબ બહુ મોટો છે." 🌻
ઇમામ માલિક બિન દીનાર (રહમતુલ્લાહ અલૈહ) ફરમાવે છે:
"સલફ સાલેહીન (પુણ્યશાળી પૂર્વજો) ત્રણ વસ્તુઓની વસીયત કરતા હતા: જીભ બંધ રાખવાની, વધુ પ્રમાણમાં ઇસ્તિગફાર (ક્ષમાયાચના) કરવાની, અને લોકોથી દૂર રહેવાની!"
— [સિફત અસ-સફવાહ: ૩/૧૯૬]
તાહિર અલ-મકદિસી (રહમતુલ્લાહ અલૈહ) ફરમાવે છે:
"સલામતીનું રહસ્ય લોકોથી અલગ રહેવામાં છે, અને સાચી ખુશી અલ્લાહ અઝ્ઝ-વ-જલ્લ સાથે ખલવત (એકાંત ભક્તિ) માં છે."
— [તબકાત અલ-ઔલિયા, પૃષ્ઠ: ૩૯૪]
ઇમામ વુહૈબ બિન અલ-વર્ડ (રહમતુલ્લાહ અલૈહ) ફરમાવે છે:
"શાણપણ (હિકમત) ના દસ ભાગમાંથી નવ ભાગ મૌન રહેવાના છે અને દસમો ભાગ લોકોથી દૂર રહેવાનો છે!"
ખિત્તાબી કહે છે: "આ બધામાં સૌથી શ્રેષ્ઠ ભાગ લોકોથી અલગ-થલગ રહેવું તે છે!"
— [અલ-ઉઝલાહ, ૧/૧૮]
ઇમામ અદ-દુનિયા અહમદ બિન હંબલ (રહમતુલ્લાહ અલૈહ) ફરમાવે છે:
"મારી એક અશક્ય જેવી ઈચ્છા છે કે કોઈ એવી જગ્યા હોય જ્યાં લોકોમાંથી કોઈ આવી ન શકે."
"મને લાગે છે કે એકાંત મારા દિલને વધુ ગમે છે."
"મારું દિલ એમ કહે છે કે હું મક્કાની કોઈ ઘાટીને મારું રહેઠાણ બનાવી લઉં, પછી મને ઓળખનાર કોઈ ન હોય."
"અબ્દુલ વહાબને કહેજો કે ગુમનામી અપનાવે, કારણ કે હું પ્રખ્યાતિ (શોહરત) ની કસોટીમાંથી પસાર થઈ ચૂક્યો છું."
