ફતહ-એ-મક્કા (મક્કાના વિજય) પ્રસંગે જગ્યાએ-જગ્યાએ હુઝૂર ﷺ ની રહમતુલ-લિલ-આલમીન (સમગ્ર સૃષ્ટિ માટે દયા હોવા) ના દર્શન થાય છે. બલ્કે વાસ્તવિકતા એ છે કે મક્કાના વિજયનું સૌથી મોટું કારણ જ એ ઘટના બની જેણે આપના દયાળુ અને માનવતાવાદી દિલને હચમચાવી દીધું હતું. સીરત-નિગાર (જીવની લેખકો) લખે છે: સન ૬ હિજરીમાં જે કરાર (સંધિ) કુરૈશે નબી ﷺ સાથે હુદૈબિયાના સ્થળે કર્યો હતો, તેની એક શરત એ હતી કે દસ વર્ષ સુધી યુદ્ધ નહીં થાય. આ શરત મુજબ જે કબીલાઓ નબી ﷺ તરફ જોડાવા માંગતા હોય તેઓ ત્યાં જોડાય અને જેઓ કુરૈશ તરફ જોડાવા માંગતા હોય તેઓ અહીં જોડાય. તેના આધારે બની ખુઝાઆ કબીલો નબી ﷺ તરફ અને બનુ બક્ર કબીલો કુરૈશ તરફ જોડાયો. આ સંધિને હજુ બે વર્ષ પણ પૂરા નહોતા થયા ત્યાં બનુ બક્રે બની ખુઝાઆ પર હુમલો કરી દીધો, અને કુરૈશે તેમને હથિયારો આપીને મદદ કરી. ઇક્રમા બિન અબી જહલ, સુહૈલ બિન અમ્ર (જેણે સંધિ પર સહી કરી હતી) અને સફવાન બિન ઉમય્યા (કુરૈશના પ્રખ્યાત સરદારો) પોતે મોઢું છુપાવીને પોતાના સાથીઓ સાથે બની ખુઝાઆ પર તૂટી પડ્યા. તે લાચાર લોકોએ જીવની ભીખ માંગી, ભાગીને ખાના કાબામાં આશરો લીધો, છતાં તેમને દરેક જગ્યાએ નિર્દયતાથી મોતને ઘાટ ઉતારી દેવામાં આવ્યા. જ્યારે આ મઝલૂમ (પીડિત) લોકો "ઇલાહકા ઇલાહકા" (તમારા ખુદાના વાસ્તે) કહીને દયાની વિનંતી કરતા, ત્યારે આ ઝાલિમો જવાબમાં કહેતા "લા ઇલાહ અલ-યૌમ" (આજે ખુદા જેવી કોઈ વસ્તુ નથી). મઝલૂમોના બચેલા ચાલીસ માણસો, જેઓ ભાગીને જીવ બચાવવામાં સફળ રહ્યા હતા, નબી ﷺ ની સેવામાં પહોંચ્યા અને પોતાની લાચારી તથા બરબાદીની વાર્તા સંભળાવી. આ ઘટનાઓ સાંભળીને આપ ﷺ નું દિલ ભરાઈ આવ્યું. કરારનું પાલન કરવા, મઝલૂમોની મદદ કરવા અને મિત્ર કબીલાઓની ભવિષ્યમાં સુરક્ષા કરવાના હેતુથી આપ ﷺ દસ હજારના લશ્કર સાથે મક્કા મુકર્રમા તરફ રવાના થયા. આમ રહમત (સાર્વત્રિક દયા) રસ્તામાં અબુ સુફિયાન બિન અલ-હારિસ બિન અબ્દુલ મુત્તલિબ અને અબ્દુલ્લાહ બિન અબી ઉમય્યા હુઝૂર ﷺ ને મળ્યા. આ એ લોકો હતા જેમણે નબી ﷺ ને સખત તકલીફો આપી હતી અને ઇસ્લામને મિટાવવા માટે ખૂબ પ્રયત્નો કર્યા હતા. હુઝૂર ﷺ એ તેમને જોયા અને પોતાનું મોઢું ફેરવી લીધું. ઉમ્મુલ મોમિનીન હઝરત ઉમ્મે સલમા (રઝિ.) એ અરજ કરી: "એ અલ્લાહના રસૂલ ﷺ! અબુ સુફિયાન આપના સગા કાકાનો દીકરો છે અને અબ્દુલ્લાહ આપના સગા ફોઈ (આતિકા) નો દીકરો છે. આટલા નજીકના સંબંધીઓ આપની દયાથી વંચિત ન રહેવા જોઈએ." ત્યારબાદ હઝરત અલી (રઝિ.) એ આ બંનેને એક રીત બતાવી કે જે શબ્દોમાં યુસુફ અલૈહિસ્સલામના ભાઈઓએ માફી માંગી હતી, તમે પણ હુઝૂર ﷺ ની સેવામાં જઈને એ જ શબ્દોનો ઉપયોગ કરો; નબી ﷺ ના અફ્વો વ કરમ (દયા અને ક્ષમા) થી આશા છે કે ચોક્કસ સફળ થશો. તેમણે નબી ﷺ ના દરબારમાં હાજર થઈને આ આયત વાંચી: "કાલૂ તલ્લાહી લકદ આસરકલ્લાહુ અલૈના વ ઇન કુન્ના લખાતિઈન" (યુસુફ: ૯૧) (તેમણે કહ્યું કે ખુદાના સમ! અલ્લાહે જ આપને અમારા પર શ્રેષ્ઠતા આપી છે અને અમે જ ગુનેગાર છીએ). રસૂલુલ્લાહ ﷺ એ જવાબમાં ફર્માવ્યું: "લા તસ્રીબા અલૈકુમુલ યૌમ, યગ્ફિરુલ્લાહુ લકુમ વહુવા અર્હમુર રાહિમીન" (આજે તમારા પર કોઈ આરોપ નથી, અલ્લાહ તમને માફ કરે અને તે સૌથી વધુ દયાળુ છે). રસૂલુલ્લાહ ﷺ એ માફી અને શાંતિ તથા સુરક્ષાના દાયરાને તે દિવસે એટલો વિસ્તૃત કરી દીધો કે મક્કાવાસીઓમાંથી માત્ર એ જ માણસ હલાક થઈ શકતો હતો જે પોતે માફી અને સલામતી ન ઈચ્છતો હોય. આપે ફર્માવ્યું કે જે અબુ સુફિયાનના ઘરમાં દાખલ થઈ જશે તેને આશરો મળશે, જે પોતાના ઘરનો દરવાજો બંધ કરી લેશે તે સુરક્ષિત છે, જે મસ્જિદે હરામમાં દાખલ થશે તેને શાંતિ છે. રસૂલુલ્લાહ ﷺ એ લશ્કરને હિદાયત આપી કે મક્કામાં દાખલ થતી વખતે માત્ર એ જ વ્યક્તિ પર હાથ ઉપાડવો જે રસ્તામાં અવરોધ બને, અને મક્કાવાસીઓની સંપત્તિનું પૂરું ધ્યાન રાખવામાં આવે, તેમાં બિલકુલ લૂંટફાટ ન કરવામાં આવે. વિજયના દિવસે એક માણસે આપ ﷺ સાથે વાતચીત કરી તો (આપના રોબથી) તેના પર ધ્રુજારી વ્યાપી ગઈ. આપે ફર્માવ્યું: "ડરો નહીં, શાંતિ રાખો, હું કોઈ બાદશાહ નથી. હું તો કુરૈશની એક એવી સ્ત્રીનો દીકરો છું જે સૂકા માંસના ટુકડા ખાતી હતી." આજે તો રહમ અને માફીનો દિવસ છે જ્યારે હઝરત સાદ બિન ઉબાદા (રઝિ.), જેઓ અન્સારના લશ્કરના અમીર હતા, અબુ સુફિયાન પાસેથી પસાર થયા ત્યારે તેમણે કહ્યું: "આજે લોહીયાળ જંગ અને કતલનો દિવસ છે (અલ-યૌમ યૌમુલ મલ્હમા), આજે કાબામાં બધું જાયઝ હશે, અલ્લાહે કુરૈશને ઝલીલ કર્યા છે." જ્યારે રસૂલુલ્લાહ ﷺ પોતાના લશ્કર સાથે અબુ સુફિયાન પાસેથી પસાર થયા, ત્યારે તેમણે આપને આની ફરિયાદ કરી. આપ ﷺ એ સાદના આ વાક્યને નાપસંદ ફર્માવ્યું અને કહ્યું: "ના, આજે તો રહમ અને માફીનો દિવસ છે (અલ-યૌમ યૌમુલ મર્હમા), આજે અલ્લાહ તઆલા કુરૈશને ઇજ્જત અતા ફર્માવશે અને કાબાની અઝમત વધારશે." આપે હઝરત સાદ (રઝિ.) ને બોલાવ્યા અને ઇસ્લામી પરચમ (ઝંડો) તેમની પાસેથી લઈને તેમના દીકરા કૈસના હવાલે કરી દીધો. આપે એવું વિચાર્યું કે તેમના દીકરાને ઝંડો આપવાનો અર્થ એ થશે કે જાણે ઝંડો તેમના ખાનદાનમાંથી પાછો લેવામાં આવ્યો નથી. આ રીતે માત્ર એક અક્ષરના બદલાવથી ('મલ્હમા' ને બદલે 'મર્હમા' ફર્માવવાથી) અને ઝંડાને એક હાથથી બીજા હાથમાં (બાપથી દીકરાના હાથમાં) બદલીને, આપે સાદ બિન ઉબાદા (જેમની સેવાઓ સૂર્ય જેવી સ્પષ્ટ હતી) નું દિલ દુભાવ્યા વિના અબુ સુફિયાનનું દિલ જીતી લીધું. આજનો દિવસ તો ભલાઈ અને વફાનો છે હુઝૂર ﷺ કાબા પહોંચ્યા અને ત્યાં તવાફ કર્યો. તવાફ પૂરો કર્યા પછી ઉસ્માન બિન તલ્હાને બોલાવ્યા, જેઓ કાબાના ચાવી-બરદાર (રક્ષક) હતા. કાબાની ચાવી તેમની પાસેથી લેવામાં આવી, દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો અને આપ ﷺ કાબામાં દાખલ થયા. આ પહેલાં, મદીના હિજરત કરતાં પહેલાં એક દિવસ જ્યારે આપે તેમની પાસે ચાવી માંગી હતી, ત્યારે તેમણે સખત જવાબ આપ્યો હતો અને આપનું અપમાન કર્યું હતું. ત્યારે આપે સબ્રથી કામ લેતા ફર્માવ્યું હતું: "ઉસ્માન! તું આ ચાવી કોઈક દિવસ મારા હાથમાં જોઈશ, તે સમયે હું જેને ચાહીશ તેને આપીશ." તેના જવાબમાં તેમણે કહ્યું હતું કે જો એવું થશે તો તે દિવસ કુરૈશની તબાહીનો હશે. આપે ફર્માવ્યું હતું: "ના, તે દિવસે કુરૈશ આબાદ અને બા-ઇજ્જત હશે." આ વાત ઉસ્માન બિન તલ્હાના દિલમાં વસી ગઈ હતી. જ્યારે આપ ﷺ કાબામાંથી બહાર આવ્યા ત્યારે ચાવી આપના પવિત્ર હાથમાં હતી. આપને જોતા જ હઝરત અલી (રઝિ.) ઊભા થઈ ગયા અને અરજ કરી: "અલ્લાહ આપના પર દરુદ વ સલામ મોકલે, હાજીઓને પાણી પીવડાવવા (સકાયા) ની સાથે કાબાની દરબાની (હિજાબા) પણ અમને અતા ફર્માવો." નબી ﷺ એ ફર્માવ્યું: "અલ-યૌમ યૌમુલ બિર્રે વલ-વફા" (આજનો દિવસ તો સદ્વ્યવહાર અને વફા નિભાવવાનો છે). પછી ઉસ્માનને બોલાવ્યા, તેમને ચાવી સોંપી અને ફર્માવ્યું: "જે કોઈ તમારી પાસેથી આ ચાવી છીનવશે તે ઝાલિમ હશે." જાઓ, તમે બધા આઝાદ છો ખુતબા (પ્રવચન) પછી આપ ﷺ એ ભીડ તરફ જોયું તો કુરૈશના મોટા મોટા ઝાલિમો સામે ઊભા હતા. તેમાં એવા લોકો પણ હતા જેઓ ઇસ્લામને મિટાવવામાં સૌથી આગળ હતા; એવા પણ હતા જેમની જીભ રસૂલુલ્લાહ ﷺ પર ગાળો વરસાવતી હતી; એવા પણ હતા જેમની તલવારોએ આપની પવિત્ર જાત પર હુમલા કર્યા હતા; એવા પણ હતા જેમણે આપના રસ્તામાં કાંટા બિછાવ્યા હતા; એવા પણ હતા જેઓ દીનની દાવત વખતે આપની એડીઓને લોહીલુહાણ કરી દેતા હતા; અને એવા પણ હતા જેઓ મુસલમાનોને સળગતી રેતી પર સુવડાવીને તેમના છાતી પર ગરમ પથ્થરો મૂકી દેતા હતા. રહમત-એ-આલમ ﷺ એ તેમની તરફ જોયું અને પૂછ્યું: "તમને કંઈ ખબર છે, હું તમારી સાથે કેવો વ્યવહાર કરવાનો છું?" તે લોકો ભલે ઝાલિમ હતા, પરંતુ હુઝૂર ﷺ ના સ્વભાવને જાણતા હતા. પોકારી ઉઠ્યા: "અખુન કરીમુન વબ્નુ અખિન કરીમ" (આપ શરીફ ભાઈ છો અને શરીફ ભત્રીજા છો). ઇરશાદ થયો: "લા તસ્રીબા અલૈકુમુલ યૌમ, ઇઝ્હબૂ ફ-અન્તુમુલ તુલકા" (તમારા પર આજે કોઈ આરોપ નથી, જાઓ તમે બધા આઝાદ છો). મક્કાના કાફિરોએ તમામ મુહાજિરો (હિજરત કરનારાઓ) ના મકાનો પર કબ્જો કરી લીધો હતો. હવે સમય હતો કે તેમને અધિકારો અપાવવામાં આવે, પરંતુ આપે મુહાજિરોને હુકમ કર્યો કે તેઓ પણ પોતાની મિલકતો પરનો દાવો છોડી દે. અરબના ટોચના દસ સરદારોમાંથી સફવાન બિન ઉમય્યા જેદ્દાહ તરફ ભાગી ગયા. ઉમૈર બિન વહબે હુઝૂર ﷺ ની સેવામાં આવીને અરજ કરી કે અરબના એક રઈસ મક્કા છોડીને જઈ રહ્યા છે. આપે શાંતિની નિશાની તરીકે પોતાનો ઇમામો (પાઘડી) અતા ફર્માવ્યો. ઉમૈર ત્યાં પહોંચ્યા અને તેમને પાછા લાવ્યા; તેમણે હુનૈનના યુદ્ધ પછી ઇસ્લામ સ્વીકાર્યો. અબ્દુલ્લાહ બિન ઝિબઅરી, જે અરબનો કવિ હતો અને નબી ﷺ ની નિંદામાં કવિતાઓ લખતો હતો, નજરાર ભાગી ગયો હતો, પરંતુ પાછળથી આવીને ઇસ્લામ સ્વીકાર્યો. ઇક્રમા બિન અબી જહલની પત્ની ઉમ્મે હકીમ વિજયના દિવસે ઇસ્લામ લાવ્યા, પરંતુ તેમના પતિ ઇક્રમા ભાગીને યમન ચાલ્યા ગયા હતા. ઉમ્મે હકીમ યમન ગયા, તેમને ઇસ્લામની દાવત આપી, અને તેઓ મુસલમાન થઈને મક્કા આવ્યા. હુઝૂર ﷺ એ જ્યારે તેમને જોયા તો ખુશીના માર્યા તરત જ ઊભા થઈ ગયા અને એટલી ઝડપથી તેમની તરફ વધ્યા કે શરીર પરથી ચાદર પણ હટી ગઈ, પછી તેમની પાસેથી બૈઅત (શપથ) લીધી. વહશીને પણ માફ કરી દેવામાં આવ્યો, જેણે ધોખાથી અમીર હમઝા (અલ્લાહ અને તેના રસૂલના સિંહ) ને શહીદ કર્યા હતા અને તેમના શવનું અપમાન કર્યું હતું. દુનિયા જાણે છે કે યુદ્ધકેદીઓ સાથે કેવો વ્યવહાર કરવામાં આવે છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાનો ઢંઢેરો પીટનારાઓએ સામાન્ય નાગરિકો સાથે શું-શું નથી કર્યું. પરંતુ ઇસ્લામનું આ સૌથી મોટું યુદ્ધ (ફતહ-એ-મક્કા), જેના પછી લોકો ટોળે-ટોળા ઇસ્લામમાં દાખલ થયા, તે આપ ﷺ ની રહેમદિલીનો પુરાવો છે. સમગ્ર યુદ્ધમાં એક-બે બનાવોને બાદ કરતાં ન કોઈનું લોહી વહ્યું, ન કોઈને સામાન્ય ઈજા થઈ. દયા અને સામાન્ય માફીનું આવું ચિત્ર દુનિયાએ ક્યારેય જોયું નથી અને કયામત સુધી જોઈ શકશે નહીં. _____________________________________ પુસ્તક: ઉસવા-એ-રહમત લેખક: મૌલાના બિલાલ અબ્દુલ હઈ હસની નદવી પાના નંબર: ૨૮ થી ૩૯ લેખ સંકલન: મૌલાના અનસ મેમણ પાલનપુરી (ઇકબાલ ગઢી)