દુનિયા દિલ અને દિમાગને એક જ ખાનામાં મૂકી દે છે, બંનેના છેડા એકબીજા સાથે એવી રીતે જોડી દે છે જાણે તેમનામાં કોઈ તફાવત કે વિશેષતા ન હોય, અથવા તો પછી એક અંત એ છે કે બંને વચ્ચે એટલી બધી દૂરી ઊભી કરી દે છે જાણે બંનેનું અસ્તિત્વ જ એકબીજાથી દૂર અને અલગ રહેવાનું હોય. સાચી વાત એ છે કે બંને રસ્તા અતિવાદના (ઇન્તેહા પસંદીના) છે. દિલ અને દિમાગ બંને એવા તાર છે કે જ્યાં સુધી તેઓ એકબીજા સાથે ન મળે ત્યાં સુધી કોઈ વસ્તુ અસ્તિત્વમાં આવી શકતી નથી. મેડિકલ સાયન્સ પણ બંનેને એકબીજાના સાથી માને છે. આ વાત અલગ છે કે બંનેની વૈચારિક વિશેષતા છે, પરંતુ બંને વચ્ચે દર્દ અને અપોતિકાનો સંબંધ છે. એકથી માણસ કોઈ વસ્તુનો અહેસાસ (અદરાક) કરે છે, તો બીજાથી તે અહેસાસની ભલાઈ કે બુરાઈ (હુસ્ન ઓ કુબ્હ) ને જાણે છે. હંમેશા દિલ પર નિર્ભર રહેવું અથવા હંમેશા દિમાગને જ પોતાનો સાથી માનવો યોગ્ય નથી. અવારનવાર આ બંને તત્વો વચ્ચેના સંબંધને તોડી નાખવામાં આવે છે, આ જ કારણ છે કે ઘણીવાર અતિવાદ, પક્ષપાત અને ક્યારેક કાયરતા, બેદિલી તથા બેદરકારીનો સામનો કરવો પડે છે. જ્યારે કે બંને હસમુખા અને એકબીજાના મદદગાર છે, સહાયક છે. તેથી જે રીતે બે વિરોધી વાયરને યોગ્ય રીતે જોડવામાં ન આવે તો બ્લાસ્ટ થઈ જાય છે, તેવી જ રીતે જો દિલ અને દિમાગના બંને વાયર પણ સારી રીતે જોડવામાં ન આવે તો વિનાશનો જ દરવાજો ખુલે છે. એવું કહેવાય છે કે પશ્ચિમી દેશોએ દિમાગનો દરવાજો ખોલ્યો તો પ્રગતિ કરી અને પૂર્વીય દેશોએ દિલના દરવાજા ખોલીને પ્રગતિ કરી; એટલા માટે બંને નદીના બે કિનારા પર છે, કોઈ મેળ-મિલાપ નથી. એક દિલની દુનિયા આબાદ કરવાનું કહે છે, તો બીજો મશીનોને આબાદ કરવા માંગે છે; પરંતુ બંને અલગ-અલગ હોવાને કારણે બંને વચ્ચે વિખવાદ, મતભેદ અને ક્યારેક અશાંતિ પણ જોવા મળે છે. દિલ અને દિમાગના આ સંબંધને જનાબ કલીમ આજીઝ સાહેબ મરહૂમે ખૂબ સારી રીતે સમજ્યો અને સમજાવ્યો છે, જે વાંચવા જેવો છે. આપ લખે છે: "હા, એક વાત અર્જ કરીશ—લોકો દિલની વાતોને ખૂબ જ દિમાગી વાતોથી સજાવીને અને પડવાળી (તહેદાર) બનાવીને રજૂ કરવાના આદિ હોય છે. હું દિલ અને દિમાગને અલગ-અલગ કામ કરનારા નથી માનતો. બંનેનું કાર્ય સમાંતર (મુતવાઝી) છે, તેથી તેમણે સંતુલિત જ રહેવું જોઈએ. અને આ સંતુલન કુદરતી (ફિતરી) છે. બંનેના સંયુક્ત કાર્ય વિના કળા (ફન) પેદા થઈ જ ન શકે. હું વાતને ગુમાવી-ફેરવીને કહેવાનો બિલકુલ કાયલ નથી. હું બંનેમાંથી કોઈને શાસક કે સેવક, હાવી કે દબાયેલો નથી સમજતો. આ હસમુખા સાથીઓ છે. એકબીજાના આજ્ઞાકારી, એકબીજાના મિત્રો, એકબીજાના હાલથી વાકેફ, રહસ્યોને જાણનારા અને મદદગાર છે. બંને હાથોમાં હાથ નાખી, ખભેથી ખભો મિલાવી, કદમથી કદમ મિલાવીને ચાલે છે. કોઈ એકબીજાથી આગળ નીકળવાનો પ્રયત્ન કરતું નથી. મારે મન બંનેનો તાલમેલ અને એક સરખો મિજાજ હોવો સૌથી મહત્વનો છે. મેં ચાવી-ચાવીને વાત નથી કરી, દિલ ખોલીને મૂકી દીધું છે અને દિલવાળાઓની સામે મૂક્યું છે, દિમાગવાળાઓની સામે મૂક્યું છે, અને પૂરા વિશ્વાસ સાથે મૂક્યું છે, ભરોસા સાથે મૂક્યું છે. એ જ ભરોસા સાથે જે ભરોસા સાથે મીર સાહેબ કહે છે કે: બાતેં હમારી યાદ રહેં ફિર બાતેં ન ઐસી સુનિયે ગા કહતે કિસી કો સુનિયે ગા તો દેર તક સર ધુનિયે ગા (વો જો શાયરી કા સબબ હુઆ: ૧૭૫)" ✍ મુહમ્મદ સાબિર હુસૈન નદવી